Chương 4: CHÍNH QUYỀN LÂM THỜI NAM BỘ: 25.8.1945 - ?

(Có 7 trang và 4.405) 

 

1.   UỶ BAN HÀNH CHÁNH LÂM THỜI 

NAM BỘ: 25.8.1945 – ? 

Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ là chính quyền Lâm thời tại Nam kỳ do Bí thư Xứ uỷ Việt Minh mới Trần Văn Giàu thành lập ngày 25/8/1945, sau khi thuyết phục Khâm sai Đại thần Nam kỳ Nguyễn Văn Sâm nhường quyền.

I. Bối cảnh thành lập.

1. Ngày 14/8/1945, Nhật trả Nam Kỳ lại cho Việt Nam, Hoàng đế Bảo Đại cử Chính trị gia Nguyễn Văn Sâm, làm Khâm sai đại thần Nam Kỳ. Cùng ngày 14/8/1945, tại Sài Gòn, các tổ chức chính trị, Việt Nam Quốc gia Độc lập đảng, Thanh niên Tiền phong, Tịnh độ cư sĩ, Phật giáo Hòa Hảo, Cao Đài, Liên đoàn công chức, những người Trotskyist nhóm họp thành lập một tổ chức chung mang tên Mặt trân Quốc gia Thống nhất. Ban lãnh đạo Mặt trận là Hồ Văn Ngà, Phạm Ngọc Thạch, Huỳnh Phú Sổ, Nguyễn Văn Sâm, Trần Văn Ân, Trần Văn Thạch, v.v…

Ngày 16/8/1945, Trần Văn Ân nhân danh Chủ tịch Hội Đồng Tư vấn Nam Kỳ (do Nhật thành lập), cử Hồ Văn Ngà thành viên Hội Đồng Tư vấn Nam Kỳ, và cũng là thành viên Mặt trận Quốc gia Thống nhất, tiếp quản Chính quyền Nam Kỳ từ tay Nhật, trong lúc Khâm sai Nguyễn Văn Sâm từ Huế chưa về kịp. Ngày 19/8/1945, Khâm sai Nguyễn Văn Sâm từ Huế về đến Sài Gòn, Hồ Văn Ngà giao lại chức chưởng cho Nguyễn Văn Sâm. Ngày 21/8/1945, Mặt trận Quốc gia Thống nhất tổ chức một cuộc biểu tình lớn, mừng sự kiện tiếp nhận Chính quyền Nam Kỳ, biểu dương, phô trương sức mạnh của Mặt trận trước khi Đồng Minh đến giải giáp quân Nhật. 

2. Ngày 22/8/45, Đại tá Pháp, Cédille được De Gaulles cử làm Ủy viên Cộng hòa Pháp tại Nam Bộ nhảy dù xuống Tây Ninh, được Nhật đưa về Sài Gòn. Cùng ngày 22/8/1945, Mặt trận Việt minh xuất hiện ở Hà Nội và Sài Gòn. Tại Sài gòn, Phạm Ngọc Thạch, Thủ lãnh Thanh niên Tiền phong (cũng là thành viên Mặt trân Quốc gia Thống nhất) tuyên bố gia nhập. Nhờ uy thế của Thanh niên Tiền phong, Việt Minh mới của Trần Văn Giàu treo biểu ngữ "Chánh quyền về Việt Minh" khắp Sài Gòn, rải truyền đơn tuyên bố Việt Minh được phe Đồng Minh ủng hộ và kêu gọi nhân dân ủng hộ chính quyền Việt Minh. Mặt trận Quốc gia Thống nhất, bất ngờ trước sự kiện nầy, liền tổ chức một cuộc họp mở rộng, yêu cầu Trần Văn Giàu giải thích sự việc. 

Tại cuộc họp nầy, Trần Văn Giàu ra sức thuyết phục, rằng nhiều vị lãnh đạo trong Mặt trận, từng cộng tác với Nhật, nên khó mà điều đình có hiệu quả với Đồng Minh khi họ vào “tiếp nhận sự đầu hàng của Nhật”; Rằng, Mặt Trận Quốc Gia Thống Nhất nên nhường quyền lãnh đạo cho Mặt trận Việt Minh, để tạo được thế mạnh trong đàm phán với Đồng Minh, bởi Việt Minh từng hợp tác với Đồng Minh, cung cấp tin tình báo cho quân sự cho OSS của Mỹ. Cuối cùng, thì Khâm sai Nam Bộ Nguyễn Văn Sâm, với sự đồng ý của Mặt trận Quốc gia Thống nhất quyết định rút lui, nhường quyền lãnh đạo cho Việt Minh. 

3. Ngày 25/8/1945, Trần Văn Giàu công khai tuyên bố thành lập Ủy ban Hành Chánh Lâm thời Nam Bộ, thường gọi là Lâm uỷ Nam Bộ, do ông ta làm Chủ tịch. Nhận định về sự kiện nầy, Nguyễn Hữu Ðang nói: “…người ta biết các anh (Cộng sản) nhứt định sẽ gây nội chiến, nên đành phải nhường. Ngoài Bắc, trong Nam cũng vậy cả thôi”.

II. Thành viên Uỷ ban.

Th tự	Họ và tên	Chức vụ	Cước chú
1	Trần Văn Giàu (1911-2010) Phạm Văn Bạch (1910-1986)	Chủ tịch Ủy ban	Đến ngày 9/9/1945 Từ ngày 9/9/1945
2	Nguyễn Văn Tạo (1908 - 1970)	Ủy viên trưởng Nội vụ
3	Nguyễn Phi Hoanh (1904-2001)	Ủy viên trưởng Tài chính
4	Phạm Ngọc Thạch	Ủy viên trưởng Ngoại giao
5	Hoàng Văn Đôn	Ủy viên trưởng Lao động
6	Dương Bạch Mai (1904-1964)	Ủy viên trưởng Quốc gia tự  vệ cuộc
7	Nguyễn Thanh Sơn (1910-1996)	Thanh tra chính trị
8	Ngô Tấn Nhơn	Ủy viên trưởng Kinh tế
9	Huỳnh Văn Tiểng	Ủy viên trưởng Tuyên huấn  Thanh niên

III. Sự kiện liên quan

1. Song song với Xứ ủy Tiền phong độc lập, tái lập năm 1943 do ông Trần Văn Giàu làm Bí thư, còn có một Xứ uỷ khác là Xứ ủy Giải phóng trực thuộc Trung ương Cộng sản ở Hà Nội… Gọi Xứ ủy của Trần Văn Giàu là Xứ uỷ Tiền phong, xứ uỷ Việt Minh mới, bởi vì cơ quan ngôn luận của Xứ uỷ nầy là “tờ báo Tiền phong”. Còn Xứ ủy Giải phóng là Xứ uỷ Việt Minh cũ, bởi vì cơ quan ngôn luận của Xứ uỷ này là “tờ báo Giải phóng”. Khi thành lập Xứ ủy Tiền phong, ông Giàu có mời bà Nguyễn Thị Thập, một thành viên của nhóm Giải phóng, cùng tham gia Xứ ủy, nhưng không thành. Tháng 11 năm 1944, hầu hết thành viên của nhóm Giải phóng bị chính quyền Pháp bắt giam, nhà in cũng bị phá vỡ.

Ngày 20 tháng 3 năm 1945, nhóm Giải phóng họp tại Xoài Hột, Mỹ Tho tái lập Xứ ủy Lâm thời, bầu Trần Văn Vi làm Bí thư. Tháng 5 năm 1945, Xứ ủy Lâm thời họp tại Bà Điểm, Hóc Môn lập ra Xứ ủy chính thức, gọi là Ban cán sự Nam Kỳ gồm Nguyễn Thị Thập, Trần Văn Vi, Hoàng Dư Khương, do Lê Hữu Kiều làm Bí thư. Đại thể, lực lượng của Việt Minh ở miền Nam tại thời điểm nầy không vững như tại miền Bắc. Nhưng, nhờ Trần Văn Giàu vận động được Thanh niên Tiền phong từ bỏ Mặt trận Quốc gia Thống nhất gia nhập Mặt trận Việt Minh nên mới thay đổi được cuộc diện, trong khi những người Trotskyist đang kiểm soát ngành cảnh sát; Còn các tôn giáo Hoà Hảo, Cao Đài rất có ác cảm với Việt Minh. 

2. Ngày 24-8-45, Tổng Bộ Việt Minh ở Hà Nội phái Hoàng Quốc Việt, và Cao Hồng Lãnh vô Nam tăng cường cho nhóm Giải phóng (Việt Minh củ), kềm chế, và thay thế nhóm Tiền phong (Việt Minh mới) của Trần Văn Giàu theo từng bước thích hợp để tiến đến thống nhất hai Xứ uỷ, dưới sự lãnh đạo của Việt Minh từ Hà Nội. BƯỚC 1: Hoàng Quốc Việt cho sáp Thanh niên Tiền phong của Việt Minh mới vào Thanh niên Cứu quốc của Việt Minh củ. Ngày 2/9/1945, hoặc theo yêu cầu của Hoàng Quốc Việt, hoặc muốn biểu thị sự đoàn kết với Hà Nội, Trần Văn Giàu tổ chức một cuộc biểu tình lớn chào mừng Ngày Độc lập. 

Các lãnh đạo Việt Minh kinh ngạc khi thấy trong đám quần chúng khoảng 20 vạn người đi diễu hành dọc phố Catinat, các đảng phái chính trị hợp thành một Liên minh miền Nam, trương lên những biểu ngữ, bích chương đầy tính khiêu khích, tranh giành, chia rẽ. Khi đoàn người biểu tình đến gần Nhà thờ Đức Bà thì có tiếng súng nổ từ phía Câu lạc bộ Pháp. Cuộc biểu tình biến thành một sự hỗn loạn. Cảnh sát tiến hành bắt ngay hàng trăm người Pháp và thân Pháp. Bọn lưu manh thừa cơ hội cướp bóc một số nhà hàng của người Hoa và người Pháp. Việt Minh và các đảng phái nghi ngờ, đổ lỗi cho nhau, hứa hẹn một viễn cảnh chính trị đầy thách thức cho Nam Bộ. 

3. Ngày 7/9/1945, trên tờ Tranh đấu cơ quan ngôn luận của những người Trotskyist đăng một bài xã luận chỉ trích Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ không có những biện pháp bảo đảm an toàn cho cuộc biểu tình ngày 2/9/1945 khiến một số người chết. Ngày 8/9/1945, Chủ tịch Lâm uỷ Trần Văn Giàu ra thông cáo tố cáo những kẻ khiêu khích ám chỉ những người Trotskyist và giáo phái Cao Đài, Hoà Hảo đã phá hoại trật tự và gây đổ máu. Thông cáo kêu gọi người dân vì lợi ích quốc gia hãy tin cậy Ủy ban Hành chính Lâm thời, đừng để bọn phản bội tổ quốc lôi kéo làm mất đoàn kết dân tộc. Chỉ như vậy, việc đàm phán giữa phong trào độc lập của Việt Nam với Đồng Minh mới thuận lợi.

Ngay sau đó, những người Trotskyist, và các giáo phái Hòa Hảo, Cao Đài tổ chức biểu tình, công khai thách thức Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ, đòi Trần Văn Giàu từ chức, yêu cầu Lâm uỷ cấp vũ khí cho dân chúng và kêu gọi mọi người chống lại quân Anh. Ủy ban Nhân dân các địa phương ủng hộ yêu sách này. Tại các tỉnh, xảy ra xung đột vũ trang giữa bộ đội Việt Minh và các lực lượng vũ trang của Cao Đài và Hòa Hảo. Phe đối lập kết tội Việt Minh phản bội. 

4. Ngày 9/9/1945, Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ tổ chức cuộc họp mở rộng, sau những cuộc tranh cải gay gắt giữa các phe nhóm, do sự giới thiệu của Dương Văn Giáo và Trần Văn Ân, Luật sư Phạm Văn Bạch được bầu làm Chủ tịch, Trần Văn Giàu xuống làm Phó, kiêm Uỷ viên trưởng quân sự. Trong Ủy ban Hành chính Lâm thời mới có 1 Cao Đài, 1 Trotskyist, 2 Hòa Hảo, 3 không đảng phái, 2 thuộc các đảng phái quốc gia, và 4 Việt Minh. Bất chiến tự nhiên thành, Hoàng Quốc Việt đã đạt tới BƯỚC 2 trong việc làm giảm uy lực của Trần Văn Giàu, Lãnh tụ số 1 của nhóm Việt Minh mới. 

Ngày 12/9/45, để vãn hồi trật tự, Thiếu tướng Douglas Gracey, chỉ huy quân Đồng Minh Anh-Ấn (tới Sài Gòn ngày 6/9/45) ra lệnh cho quân đội Nhật tước vũ khí của người Việt, và đuổi Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ ra khỏi Dinh Toàn Quyền ở Sài Gòn. Thống chế Terauchi, chỉ huy quân đội Nhật, điều 7 tiểu đoàn vào Sài Gòn yêu cầu Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ giao nộp vũ khí, việc mà Lâm uỷ hay cả người Nhật cũng "không thể làm” bởi trên thực tế, chỉ Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên mới có lực lượng vũ trang, Việt Minh và những người Trotskyist chỉ có vài Đội tự vệ tượng trưng. 

5. Kết quả là, mệnh lệnh của tướng D. Gracey không được thi hành. Gracey lại triệu tập chỉ huy quân đội Nhật đến, và chỉ thị cho ông này phải có những biện pháp cấp bách và hiệu quả để khôi phục trật tự công cộng. Trong khi đó, thì Uỷ viên Cộng hoà Nam Bộ Pháp, Jean Cédile tìm gặp Chủ tịch Lâm uỷ mới Phạm Văn Bạch để đàm phán. Ngày 16/9/1945, cuộc đàm phán Jean Cédile - Phạm Văn Bạch không đạt kết quả cụ thể. Phạm Văn Bạch công khai lên án Anh không chịu công nhận Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ là chính phủ hợp pháp duy nhất ở Nam Kỳ. 

Ngày 17/9/1945, Lâm uỷ Hành chánh Nam Bộ tổ chức một cuộc tổng bãi công phản đối điều mà họ gọi là âm mưu Pháp - Anh nhằm lật đổ Chính phủ Việt Nam. Phạm Văn Bạch gửi phái đoàn OSS một bức điện thông báo tình hình, và yêu cầu phái đoàn thay mặt Đồng Minh chứng minh quyền được độc lập của nhân dân Việt Nam, rằng Việt Nam đã độc lập trên thực tế, người Việt có quyền tự quyết định số phận của mình. Tình hình Sài Gòn ngày càng hỗn loạn. Các toán vũ trang Bình Xuyên lùng bắt, đánh người Pháp bất kể lính hay dân thường. Đến đêm các cuộc tấn công vào người Pháp và người Việt tăng lên.

6. Mâu thuẫn Pháp-Việt leo thang đến cực độ, Uỷ viên Cộng hoà Nam Bộ Pháp, Cédile nhờ Thiếu tá A. Peter Dewey, chỉ huy OSS tại Sài Gòn, gặp các lãnh đạo Việt Minh để thuyết phục họ khôi phục lại trật tự. Đêm 18/9/1945, A. Peter Dewey bí mật gặp Phạm Văn Bạch, Trần Văn Giàu, Dương Bạch Mai, Phạm Ngọc Thạch và Nguyễn Văn Tạo. Tất cả đều cho rằng đã quá muộn để thương lượng và hợp tác. Dân chúng bị xúc phạm và kích động vì thái độ kiêu căng của Pháp, họ đã ở tư thế sẵn sàng làm mọi việc để giữ vững nền độc lập. Trần Văn Giàu phát biểu: "Hiện nay, việc cực kỳ khó khăn là kiểm soát được các bè phái chính trị khác nhau vì không phải tất cả thân Việt Minh mà tất cả đều chống Pháp".

Sáng ngày 19/9/1945, Cédile tổ chức họp báo, tuyên bố Việt Minh không đại diện cho nguyện vọng của người Đông Dương và không đủ khả năng duy trì trật tự công cộng. Các cuộc thương lượng với người Việt sẽ dừng lại cho đến khi trật tự được lập lại. Ngày 20/9/1945, Thiếu tướng Anh Gracey ra bản Thông cáo số 1 tuyên bố sẽ duy trì pháp luật và trật tự ở Đông Dương phía Nam vĩ tuyến 16. Ông cấm tất cả các loại báo vì họ đưa tin sắp xảy ra nổi loạn và nội chiến. Tình hình trở nên cực kỳ tồi tệ. Các vụ phá hoại, cướp bóc, hành hung, bắt cóc,... do cả hai phía Pháp Việt gây ra bùng nổ đáng sợ. 

7. Ngày 21/9/1945, Để đối phó với tình hình, tướng Gracey ra lệnh thiết quân luật. Quân đội Anh thực hiện giới nghiêm; cấm tụ tập, hội họp, biểu tình công khai; hạn chế đi lại ở một số khu vực; cấm mang vũ khí; thiết lập toà án binh để xử các vụ vi phạm trật tự, xử tử hình đối với tội cướp bóc và phá hoại. Gracey cho sáp nhập cảnh sát Việt Nam vào quân đội Anh coi như một đơn vị dưới quyền chỉ huy của ông ta. Đêm 21/9/1945, tình báo Pháp SLFEO báo cho Cédile biết người Việt đang củng cố lực lượng vũ trang của họ. Cédile lại gặp Gracey để yêu cầu ông này trang bị vũ trí cho 1.400 tù binh Pháp (bị Nhật giam giữ từ ngày 9/3/1945) để hỗ trợ quân Anh giữ trật tự. Gracey đồng ý. 

Ngày 22/9/1945, Cédile cho lính Pháp thay thế lính Nhật chiếm giữ các đồn cảnh sát ở Sài Gòn, Kho bạc, Sở Mật thám, Bưu điện. Rạng sáng ngày 23/9/1945, quân Pháp tấn công Toà Thị chính Sài Gòn, nơi làm việc của Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ, bắt toàn bộ Ban lãnh đạo của cơ quan này. Pháp đã chiếm lại Sài Gòn. Dân thường Pháp xem đây là dịp để trả thù. Từng toán đàn ông và đàn bà Pháp xông ra đường bắt và đánh đập bất cứ người Việt nào họ gặp. Số nạn nhân có thể lên tới hàng ngàn người. Chỉ huy OSS, A. Peter Dewey, gặp Gracey để phản đối Anh, Pháp đã để tình trạng này xảy ra. Ngày hôm sau, Dewey bị Gracey trục xuất khỏi Sài Gòn.

8. Cédile muốn chấm dứt tình trạng này. Ông cho thả tất cả người Việt Nam vừa bị bắt. Ông ra lệnh ngừng việc bắt bớ nhưng không ai tuân thủ. Ông giải thích hành động của mình để tái lập trật tự chứ không phải để trả thù và muốn nhanh chóng nối lại điều đình trong khuôn khổ Bản Tuyên bố ngày 24/9/1945 của Pháp. Báo chí quốc tế phản ứng mạnh trước tình hình. Người Anh bị chỉ trích gay gắt. Gracey ra lệnh cho Cédile tước vũ khí tù binh Pháp, đưa họ trở về trại và giao cho người Nhật trách nhiệm khôi phục lại trật tự. Cùng ngày 24/9/1945 nầy, sau khi được thả khỏi nhà giam, Việt Minh tập hợp người Việt lại, tiến hành chiến tranh. 

Các đơn vị võ trang Dân quân Cách mạng của Mặt trận Quốc gia Thống nhất, cùng với đồng bào các giới nhất tề đứng lên chống lại quân Pháp bằng võ khí thô sơ. Phi trường Tân Sơn Nhất bị tấn công, một tàu Pháp ở cảng bị đốt, nhà máy, kho tàng bị đập phá, điện nước bị cắt hoàn toàn. Họ phá nhà giam thả hàng ngàn người Việt vừa bị bắt. Một số người Pháp bị giết. Đến trưa chợ Bến Thành bị đốt cháy. Chướng ngại vật được dựng lên khắp đường phố. Sài Gòn chìm trong tình trạng vô chính phủ. Đêm 24/9/1945, lực lượng Bình Xuyên tấn công khu Hérault kiều dân Pháp, tại Tân Định, Sài Gòn bắt 300 dân thường Pháp. Khoảng một nửa bị giết, số còn lại được trả về sau khi đã bị đánh đập. 

9. Để đối phó, một lần nữa tướng Anh Gracey chấp nhận yêu cầu của Cédile cấp vũ khí cho tù binh Pháp, nhưng tình hình đã quá muộn. Ngày 26/9/1945, Thiếu tá chỉ huy OSS A. Peter Dewey bị lực lượng Việt Minh bắn chết ở Tân Định, vì nhầm tưởng ông là người Pháp. Tin này lan khắp thế giới làm xấu đi hình ảnh Việt Nam. Thiếu tá OSS Archimedes L.A Patti đang công tác tại miền Bắc Việt Nam nói: "Họ đã giết hại người bạn độc nhất của họ ở Nam Kỳ và chắc chắn những tin này sẽ chẳng đề cao được lý tưởng của họ trước nhân dân Mỹ.". Ngày 27-9-45, Saigon bị bao vây, lửa đỏ rực trời, thực phẩm khan hiếm. 

Một Ủy ban phong tỏa Sài Gòn được thành lập do Nguyễn Văn Sâm, Kha Vạng Cân, Trần Văn Ân, Hồ Văn Ngà lãnh đạo. Uỷ ban ra lệnh tản cư đàn bà trẻ em và người già. Chiến tranh du kích nổ ra khắp nơi. Ngày 28/9/1945, Tư lệnh quân Đồng minh, tướng Mounbatten, triệu tập Gracey và Cédile đến Singapore để nhắc nhở hai người về việc quân đội Anh không được can thiệp vào tình hình chính trị Đông Dương và nhất là không được giao chiến với người Việt. Mounbatten đề nghị nên nối lại thương lượng với các lãnh đạo Việt Nam. Ngày 1/10/1945, Gracey, và Cédile nối lại đàm phán với Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ. Hai bên tạm thời ngừng bắn. 

10. Phía Anh nhấn mạnh thỏa thuận giữa các nước Đồng Minh, rằng Anh sẽ không công nhận bất kỳ sự thay đổi chủ quyền trên bất kỳ lãnh thổ nào đã bị Nhật chiếm bằng vũ lực trong thời kỳ chiến tranh. Người Pháp yêu cầu trả lại các con tin bị bắt, và xác của Thiếu tá Dewey trước khi tiếp tục thương lượng. Phía Việt Nam yêu cầu trước hết Pháp phải công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là nước tự do và độc lập. Người Việt chỉ ngừng bắn với điều kiện Pháp trao trả quyền hành chính tại Sài Gòn cho Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ. Lúc nầy, lực lượng võ trang của Dân quân Cách mạng chống Pháp đã triển khai quân đội tại các vị trí chiến lược phía Bắc và phía Nam thành phố Sài Gòn. 

Hoàng Quốc Việt vẫn liên lạc chặt chẽ với Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương tại Hà Nội và chỉ thị cho Giàu và Bạch phải chống lại mọi mưu đồ của Đồng Minh nhằm giúp Pháp nắm quyền kiểm soát Sài Gòn. Nếu cần, chỉ sau 24 tiếng Hà Nội sẽ gửi quân tăng viện cho miền Nam. Ngày 3/10/1945, hơn 10.000 quân Pháp do tướng Leclerc chỉ huy đổ bộ xuống Sài Gòn. Ngày 5/10/1945, Leclerc tuyên bố sẽ bình định Nam Bộ. Ngày 9/10/45, quân Pháp chiếm đóng Tây Ninh. Đêm 10/10/1945, bộ đội Việt Minh tấn công sân bay Tân Sơn Nhất. Lực lượng Việt Minh giao chiến với quân Anh, Pháp tại tất cả các cửa ngõ vào Sài Gòn. Người Anh yêu cầu Nhật hỗ trợ. Nhật đồng ý tham chiến.

11. Không quân Hoàng gia Anh và không quân Nhật tiếp tục ném bom vào các địa điểm đóng quân của Việt Nam. Lực lượng Anh, Pháp, Nhật đã phá vỡ cuộc phong tỏa Sài Gòn của lực lượng Kháng chiến Nam Bộ. Ngày 16/10/1945, sau 6 ngày chiến đấu liên tục và cam go, lực lượng Kháng chiến Nam Bộ ngừng bao vây Sài Gòn và rút quân về vùng nông thôn bởi lực lượng Anh, Pháp, Nhật quá mạnh. Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ kêu gọi dân chúng sơ tán về nông thôn và thi hành chiến lược dùng nông thôn bao vây thành thị bằng cách cắt đứt mọi hoạt động thương mại giữa nông thôn và thành thị. Anh, Pháp kiểm soát toàn bộ Sài Gòn.

Ngày 25/10/1945, Hoàng Quốc Việt thực hiện BƯỚC CUỐI CÙNG xoá sổ Xứ uỷ Tiền phong, thường gọi là Việt Minh mới của Trần Văn Giàu bằng cách tổ chức Hội nghị Thiên Hộ, Cái Bè, Mỹ Tho thành lập Xứ ủy Nam Kỳ mới, thống nhất hai Xứ uỷ Tiền Phong và Xứ uỷ Giải Phóng làm một. Xứ uỷ mới gồm 11 thành viên của nhóm Việt Minh củ, Việt Minh mới, và từ Côn Đảo về do Tôn Đức Thắng làm Bí thư. Hội nghị quyết định giải thể các tỉnh, quận có hai Tỉnh ủy, hai Quận ủy và hai hệ thống Việt Minh cũ, Việt Minh mới. Ba lãnh tụ Xứ uỷ Tiền Phong-Việt Minh mới, là Trần Văn Giàu, Phạm Ngọc Thạch và Dương Bạch Mai đều được đảng Cộng sản điều ra Hà Nội. 

12. Tại Hà Nội, Trần Văn Giàu đề đạt 2 nguyện vọng: (1) cho phép ông trở lại chiến trường Nam Bộ chiến đấu, nếu không được thì (2) cho ông sang Campuchia và Thái Lan lập một căn cứ hậu cần tiếp tế cho Nam Bộ. Nguyện vọng thứ hai được chấp thuận. Không lâu sau, Lê Duẩn được cử làm Bí thư thay Tôn Đức Thắng. 

IV. Những việc đã làm.

1. Ngày 8 tháng 9, tại miền Tây Nam bộ Chính quyền Việt Minh đàn áp đẩm máu cuộc biểu tình của Phật giáo Hoà Hảo tại Cần Thơ. Tại Sài Gòn, Quốc gia Tự vệ Cuộc bao vây trụ sở Phật giáo Hoà Hảo ở số 8 đường Sohier bắt Huỳnh Phú Sổ, nhưng ông trốn thoát được. Ngày 24/9/45, với tư cách Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, Trần Văn Giàu đề ra những biện pháp cứng rắn trấn áp các nhóm chính trị đối lập, các tổ chức Giáo phái có vũ trang. Ngày 7 tháng 10 năm 1945, tại Cần Thơ, chính quyền Việt Minh xử bắn 3 người cầm đầu cuộc biểu tình của Phật giáo Hoà Hảo ngày 8/9/45, là Huỳnh Thanh Mậu, Trần Ngọc Hoành, Nguyễn Xuân Thiếp về tội âm mưu cướp quyền.

Cũng từ tháng 10/1945, Việt Minh kết tội nhiều lãnh tụ trong Mặt trận Quốc gia Thống nhất là Việt gian, là phản quốc bị Công an bắt, và giết chết như các ông Trần Văn Thạch, Phan Văn Hùm, Phan Văn Chánh, Nguyễn Văn Sổ của nhóm Đệ Tứ; Và, các lãnh tụ đảng phái như Dương Văn Giáo, Hồ Văn Ngà, Hồ Vĩnh Ký, Nguyễn Thị Sương, Bùi Quang Chiêu, Lê Kim Tÿ, Lâm Ngọc Đường, Trương Lập Tạo tuần tự bị Công an bắt và sát hại. Sau khi Trần Văn Giàu đã bị điều ra Hà Nội, Quốc gia Tự vệ Cuộc vẫn tiếp tục lùng bắt và thủ tiêu nhiều nhân sĩ, trí thức bị cho là Việt gian, và những người làm việc trong chính quyền Pháp trước đó. 

2. Thậm chí một số nhân viên thừa hành của Lâm Uỷ và một số Nhóm kháng chiến còn lợi dụng công vụ để cướp bóc, trấn lột; nếu ai chống đối sẽ bị kết tội là Việt gian rồi thủ tiêu. Tinh thần kháng chiến đi xuống, các đảng phái quốc gia xa lánh Việt Minh. Tháng 12/1945, Nguyễn Bình được cử vào Nam Bộ lãnh đạo phong trào kháng chiến. Đến nơi, một mặt, Nguyễn Bình lập lại trật tự bằng cách lập tòa án quân sự xét xử các chỉ huy quân sự lợi dụng danh nghĩa kháng chiến để cướp bóc, quấy nhiễu dân chúng; Và, mặt khác, ông tìm cách ve vãn các tổ chức để tái tạo không khí hợp tác. 

Thế nhưng, bài học đắng cay và xương máu trong những ngày sống chung với Cộng sản vừa qua làm cho các chiến sĩ quốc gia nhìn Nguyễn Bình với con mắt đầy nghi ngại. Tại chiến khu miền Đông, trong hệ thống quân đội mà Nguyễn Bình là Tư lệnh, các lãnh tụ quân sự Bình Xuyên như Huỳnh Văn Trí, Lê Văn Viễn luôn luôn đề phòng ông ta. Tuy không xảy ra xung đột, nhưng cũng không có sự tin cậy để tận tình hợp tác. Phong trào Kháng chiến giữa các tổ chức chính trị, giáo phái, đảng phái quốc gia với Việt Minh-Cộng sản đi vào chia rẽ, phân ly. 

3. Trong khi đó thì Pháp nổ lực tái lập Liên bang Đông Dương, thành lập nước Cộng hoà Tự trị Nam Kỳ, ra sức mở rộng vùng chiếm đóng hết Nam Bộ, tới Tây nguyên và ra đến Huế. 

(Hết chương 4)